Dark patterns a zgoda RODO – kiedy UX łamie prawo

Dark patterns to takie wzorce UX, które mają skłonić Cię do kliknięcia „Akceptuję” szybciej, niż zdążysz się zastanowić. Jeśli przycisk „Odrzuć” jest ukryty, szary, albo wymaga pięciu dodatkowych kliknięć, to nie jest już neutralny design – to jest problem z ważnością zgody na gruncie RODO.

Zgoda wyciągnięta z użytkownika na siłę, pod presją koloru, chaosu lub zmęczenia, nie jest „wolna i świadoma” – a więc nie jest zgodą w rozumieniu RODO. To nie UX ma wychowywać użytkownika do akceptowania wszystkiego, tylko prawo ma chronić go przed takim designem.

Wróć do Ochrona danych w firmie

W skrócie — najważniejsze fakty

Dark patterns to celowo zaprojektowane wzorce interfejsu, które mają skłonić Cię do decyzji nieleżącej w Twoim interesie – np. zaakceptowania wszystkich cookies.

Zgoda „wymuszona” UX-em nie spełnia wymogów RODO: nie jest dobrowolna, świadoma ani jednoznaczna, więc może być po prostu nieważna.

Regulatorzy w całej UE coraz częściej ścigają dark patterns – zarówno w banerach cookies, jak i w mechanizmach rejestracji czy rezygnacji z usług.

Za zwodnicze interfejsy odpowiada nie tylko marketing, ale też właściciel serwisu jako administrator danych – wraz z pełnym ryzykiem naruszenia RODO i DSA.

Pytania i odpowiedzi: dark patterns a zgoda

1. Czym są dark patterns w kontekście RODO?

Dark patterns (albo „zwodnicze wzorce”) to elementy interfejsu zaprojektowane tak, byś podjął decyzję, której normalnie byś nie podjął – np. szybciej kliknął „zgadzam się na wszystko”, zamiast spokojnie odmówić. W praktyce to UX, który manipuluje Twoim wyborem, a nie pomaga Ci go świadomie podjąć. Jeśli po pięciu kliknięciach dalej nie możesz znaleźć „Odrzuć”, to nie jest przypadek – to jest design.

2. Kiedy dark patterns łamią RODO?

Łamią RODO wtedy, gdy przez swój design uniemożliwiają uzyskanie ważnej zgody albo naruszają zasadę przejrzystości i rzetelności przetwarzania (art. 5 RODO). Jeżeli zgoda nie jest dobrowolna, świadoma i jednoznaczna, to nie ma znaczenia, że kliknąłeś „Akceptuję” – taka zgoda jest po prostu nieważna. Jeżeli musisz „walczyć z interfejsem”, żeby odmówić, to z prawnego punktu widzenia nie jest to już uczciwy wybór.

3. Jakie są typowe przykłady dark patterns w banerach cookies?

Klasyki to: przycisk „Akceptuj” duży, kolorowy i widoczny, a „Odrzuć” schowany w małym linku; brak symetrii (odrzucenie wymaga kilku kliknięć więcej); domyślnie zaznaczone zgody; tekst w stylu „zalecane ustawienia” przy pełnym śledzeniu. Każdy z tych zabiegów „popycha” Cię w stronę zgody, której wcale nie chcesz. Jeśli masz wrażenie, że baner gra przeciwko Tobie – to bardzo możliwe, że dokładnie tak jest.

4. Czy „zaakceptuj wszystko” na zielono i „ustawienia” na szaro to już dark pattern?

W wielu przypadkach tak – bo taki kontrast i dobór słów ma wywołać wrażenie, że tylko „zaakceptuj wszystko” jest „normalną” albo „właściwą” opcją. EROD i organy krajowe jasno wskazują, że przycisk do odrzucenia cookies musi być równie widoczny, zrozumiały i łatwo dostępny jak ten do akceptacji. Jeżeli wszystko w interfejsie krzyczy „kliknij zielony przycisk”, to trudno mówić o wolnej decyzji.

5. Czy dark patterns dotyczą tylko cookies?

Nie. Wytyczne EROD opisują dark patterns także w procesie rejestracji konta, ustawień prywatności, wypisywania się z newslettera czy likwidacji konta. Manipulacyjny UX w każdym z tych miejsc może prowadzić do naruszenia RODO – nie tylko ePrivacy. Jeżeli bardziej opłaca się założyć nowe konto niż zamknąć stare, to projekt UX ma tu swoje grzechy.

6. Czy wymuszanie zgody „dla wygody użytkownika” to dobry argument?

Nie. RODO nie zna kategorii „zgoda dla Twojego dobra”. Jeżeli projektujesz interfejs tak, by użytkownik nieświadomie udzielił szerokich zgód, to priorytetem jest interes biznesowy, a nie jego prywatność – i organy nadzorcze coraz mocniej to punktują. Za każdym razem, gdy słyszysz „to dla wygody użytkownika”, warto zapytać: czyjej tak naprawdę?

7. Co grozi firmie za stosowanie dark patterns przy zgodach?

Ryzyko jest podwójne: po pierwsze – zgody uzyskane w taki sposób mogą być uznane za nieważne, więc cała analiza marketingowa, profilowanie czy targetowanie reklam stają się bezprawne. Po drugie – grożą sankcje finansowe i nakazy zmiany interfejsu ze strony organów nadzorczych, w tym UODO. W skrócie: kilka dodatkowych procent akceptacji cookies może skończyć się bardzo drogą lekcją od regulatora.

8. Co mogę zrobić jako użytkownik, jeśli widzę wymuszanie zgody?

Możesz wycofać wszystkie zgody, z których nie jesteś zadowolony, zażądać informacji o przetwarzaniu danych, a w skrajnym przypadku – złożyć skargę do UODO. Warto też dołączyć zrzuty ekranu pokazujące, że odrzucenie zgody było realnie utrudnione. Nie musisz „grać w grę” wymyśloną przez projektantów – masz swoje prawa i możesz z nich skorzystać.

9. A co, jeśli jestem właścicielem serwisu – od czego zacząć sprzątanie dark patterns?

Zacznij od cookie banera, formularzy rejestracji i ustawień konta: usuń wszystkie asymetrie, ukryte linki i domyślne zgody. Następnie sprawdź, czy użytkownik może równie łatwo wypisać się z newslettera, jak się zapisał. Twój UX powinien pomagać użytkownikowi w ochronie danych, a nie testować jego cierpliwość. Jeżeli uczciwy banner cookies obniża Ci wyniki, to problemem są raczej KPI, a nie RODO.

10. Jak DSA i prawo konsumenckie łączą się z dark patterns?

Obok RODO i ePrivacy pojawia się także DSA (Akt o usługach cyfrowych), który wprost zakazuje zwodniczych interfejsów skłaniających do określonych decyzji, zwłaszcza na dużych platformach. Do tego dochodzą przepisy o ochronie konsumentów i zakaz wprowadzania w błąd – dark patterns często naruszają kilka reżimów prawnych naraz. Innymi słowy: dark patterns to nie tylko „zły UX”, ale potencjalnie cały pakiet problemów prawnych.

Twoje prawa, gdy UX wymusza zgodę

Wycofanie zgody (art. 7 ust. 3 RODO)

Możesz w każdej chwili wycofać zgodę – tak łatwo, jak ją wyraziłeś. Jeśli formularz ukrywa tę opcję albo wymaga absurdalnie wielu kroków, to nie tylko zły UX, ale i problem z legalnością przetwarzania.

Zgody marketingowe i sprzeciw (art. 21 RODO)

Masz prawo nie być śledzonym i profilowanym dla reklamy tylko dlatego, że kiedyś kliknąłeś „tak”. Możesz cofnąć zgody marketingowe i wnieść sprzeciw wobec działań marketingowych opartych na tzw. uzasadnionym interesie.

Prawo dostępu – sprawdzenie, na co się „zgodziłeś” (art. 15 RODO)

Możesz poprosić firmę o pełną informację: jakie zgody mają zapisane, na jakiej podstawie przetwarzają Twoje dane i w jakich celach. Czasem dopiero wtedy widać, jak dużo zostało „przemycone” jednym przyciskiem.

Prawo do usunięcia danych (art. 17 RODO)

Jeżeli zgoda była nieważna, została wycofana albo dane są przetwarzane ponad deklarowany cel, masz prawo żądać ich usunięcia. Dark patterns nie mogą być przepustką do wiecznego przechowywania Twoich danych.

Wycofanie zgody (art. 7 ust. 3) Wycofanie zgód marketingowych i sprzeciw Wniosek o dostęp do danych (art. 15) Wniosek o usunięcie danych (art. 17)

Jak reagować na dark patterns w zgodach – krok po kroku

Krok 1. Rozpoznaj problematyczny wzorzec

Zwróć uwagę, czy odrzucenie zgody jest równie łatwe jak jej wyrażenie, czy nie ma domyślnie zaznaczonych checkboxów i czy język nie sugeruje, że brak zgody to „gorszy wybór”.

Krok 2. Zrób zrzuty ekranu

Udokumentuj, jak wygląda interfejs: baner cookies, formularz zapisu, panel zgód. Te screeny przydadzą się przy ewentualnej skardze lub korespondencji z administratorem.

Krok 3. Wycofaj zgody i uporządkuj ustawienia

Jeśli to możliwe, wycofaj wszystkie zgody, których nie chcesz, i ustaw minimalny zakres danych. Zrób to także w panelu konta, nie tylko w banerze cookies.

Krok 4. Napisz do administratora

Wskaż, że sposób pozyskiwania zgody może naruszać RODO (brak dobrowolności, asymetria przycisków, domyślne zgody) i poproś o wyjaśnienia oraz korektę interfejsu.

Krok 5. Oceń odpowiedź i praktykę

Sprawdź, czy po odpowiedzi administratora coś faktycznie się zmieniło – czy interfejs został uproszczony, a prawa użytkownika realnie wzmocnione, czy pozostało na poziomie „dziękujemy za uwagę”.

Krok 6. Złóż skargę do UODO, jeśli trzeba

Jeśli reakcja jest zbywająca albo brak jest jakiejkolwiek zmiany, możesz złożyć skargę do Prezesa UODO, dołączając zrzuty ekranu i opis sytuacji.

Uwaga: nie daj się „wyklikać” w zgodę, której nie chcesz

Jeżeli interfejs popycha Cię do zgody bardziej niż do zrozumienia, co się dzieje z Twoimi danymi, to nie jest przypadek – to strategia. Nie akceptuj bezrefleksyjnie wszystkiego tylko dlatego, że przycisk „Odrzuć” jest sprytnie ukryty. Masz prawo powiedzieć „nie” i nie powinieneś potrzebować do tego lupy i trzech kaw.

Podstawa prawna

Dark patterns w zgodach uderzają w podstawowe zasady RODO – przede wszystkim w zasadę przejrzystości, rzetelności i minimalizacji danych (art. 5 RODO). Zgoda, która została wymuszona przez design interfejsu, nie jest dobrowolna w rozumieniu art. 4 pkt 11 i art. 7 RODO, a więc nie może być traktowana jako ważna podstawa przetwarzania.

W przypadku cookies i podobnych technologii dochodzą przepisy dyrektywy ePrivacy (art. 5 ust. 3), zgodnie z którymi zgoda na śledzące pliki musi być udzielona w sposób świadomy i jednoznaczny – co wyklucza manipulacyjny design banerów. Raporty i działania organów nadzorczych w państwach UE pokazują, że cookie bannery z dark patterns są coraz częściej celem postępowań.

Dodatkowo Akt o usługach cyfrowych (DSA) oraz prawo konsumenckie zakazują zwodniczych interfejsów nakłaniających użytkowników do decyzji sprzecznych z ich interesem. W efekcie ten sam dark pattern może jednocześnie naruszać RODO, ePrivacy, DSA i przepisy o ochronie konsumentów – co wielokrotnie podkreślają zarówno EROD, jak i krajowe organy nadzorcze.